تعویض روغن گیربکس اتوماتیک به دو روش دستی و تماماتوماتیک انجام میشود. در روش دستی، با باز کردن کارتل، بخشی از روغن تخلیه شده و در صورت امکان، فیلتر و واشر کارتل نیز تعویض یا سرویس میشوند. در روش تماماتوماتیک، دستگاه تعویض روغن به مدار خنککننده گیربکس متصل شده و روغن کهنه داخل مبدل گشتاور، مجاری هیدرولیک و شیربرقیها را بهتدریج با روغن تازه جایگزین میکند. در بیشتر خودروهای موجود در ایران، بهترین زمان تعویض روغن بین ۴۰ تا ۶۰ هزار کیلومتر است. بیتوجهی به این سرویس میتواند باعث تقه زدن، تأخیر در تعویض دنده، گاز هرز خوردن و حتی آسیب به ساعت گیربکس شود. انجام صحیح این سرویس به شناخت نحوه عملکرد انواع گیربکس اتوماتیک، استفاده از روغن استاندارد و تنظیم دقیق سطح روغن در دمای استاندارد وابسته است.
بیشتر رانندگان تا زمانی که گیربکس با خطا یا خرابی جدی مواجه نشود، به وضعیت روغن آن توجهی نمیکنند. به همین دلیل، یک تکنسین باید بتواند علائم زمان تعویض روغن گیربکس را بهدرستی تشخیص دهد:
یکی از شایعترین علائم خرابی یا کثیفی روغن، تقه زدن یا اصطلاحاً لگد زدن گیربکس است. وقتی روغن کثیف باشد و برادههای فلزی داخل آن جمع شده باشد، مسیرهای باریک داخل ساعت گیربکس مسدود میشود. این گرفتگی باعث میشود شیربرقیها نتوانند به موقع و با فشار درست عمل کنند و دنده با ضربه جا میرود.
وقتی ماشین را صبحها روشن میکنید و دنده را از حالت P به D یا R میبرید، اگر چند ثانیه طول بکشد تا ماشین درگیر شود و حرکت کند، نشاندهنده افت فشار روغن به دلیل کاهش کیفیت آن است.
اگر هنگام رانندگی با گاز هرز خوردن ماشین مواجه شدید؛ به این معنا که دور موتور افزایش پیدا میکند اما سرعت خودرو متناسب با آن بالا نمیرود، احتمال دارد صفحات کلاچ گیربکس به دلیل لغزش ناشی از روغن بیکیفیت یا فرسوده، بهدرستی درگیر نشوند.
روغن گیربکس نو معمولاً رنگی شفاف و قرمز آلبالویی دارد (در برخی خودروها سبز یا زرد است). اگر هنگام بررسی، رنگ روغن به قهوهای تیره یا سیاه تغییر کرده و بوی سوختگی میدهد، تعویض آن را حتی یک روز هم به تأخیر نیندازید.
ابزارهای موردنیاز برای تعویض روغن گیربکس، به روش انجام کار بستگی دارد. در جدول زیر، مهمترین تجهیزات موردنیاز هر یک از این دو روش را مشاهده میکنید:
نکته مهم: در بعضی خودروها مانند هیوندای سانتافه و تویوتا کمری، حتی پس از تعویض کامل روغن با دستگاه ساکشن، توصیه میشود کارتل نیز باز شود تا فیلتر روغن تعویض و برادههای جمعشده روی آهنرباها تمیز شوند. به همین دلیل، داشتن ابزارهای تعویض دستی در کنار دستگاه ساکشن، برای یک تعمیرگاه تخصصی ضروری است.
ابتدا خودرو را روشن کنید تا گیربکس گرم شود و روغن به روانی جریان پیدا کند؛ دمای حدود ۴۰ تا ۵۰ درجه سانتیگراد ایدهآل است. ماشین را روی جک بالابر ببرید و سینی زیر موتور را باز کنید. ظرف مدرج را زیر پیچ تخلیه کارتل گیربکس قرار داده و پیچ را باز کنید. اجازه دهید تمام روغن خارج شود. حتماً حجم روغن خروجی را یادداشت کنید.
در مرحله بعد، تمام پیچهای دور کارتل را با احتیاط باز کنید. داخل کارتل یک یا چند آهنربا وجود دارد که برادههای فلزی را جذب میکنند؛ آنها را بیرون بیاورید و با اسپری کاملاً تمیز کنید تا اثری از براده نماند. فیلتر گیربکس را که معمولاً با یک یا دو پیچ متصل است باز کرده و فیلتر نو را جایگزین کنید. واشر کارتل را عوض کنید، آهنرباها را سر جایشان بگذارید و کارتل را مجددا ببندید. حالا دقیقاً به همان حجمی که روغن تخلیه شده بود، روغن جدید را از طریق مجرای گیج یا پیچ شارژ (بسته به مدل ماشین) به سیستم تزریق کنید.
نکته مهم: یکی از اشتباهات رایج در زمان تعویض، سفت کردن بیش از حد پیچهای کارتل است. این کار میتواند باعث تاب برداشتن لبه کارتل، آسیب دیدن واشر آببندی و در نهایت ایجاد نشتی روغن شود. برای جلوگیری از این مشکل، پیچها را حتماً با آچار ترکمتر و مطابق گشتاور توصیهشده سازنده سفت کنید.
اجرای این فرآیند باید طبق مراحل زیر و با دقت بالایی انجام شود؛ زیرا یک اشتباه کوچک در اتصال شلنگها میتواند باعث آسیب به پمپ گیربکس شود:
پیش از شروع کار، ابتدا سطح و وضعیت روغن موجود را از طریق گیج (در صورت وجود) بررسی کنید. سپس با اتصال دستگاه دیاگ به یونیت گیربکس (TCM)، خطاهای ثبتشده را بخوانید و عملکرد کلی گیربکس را بررسی کنید. همچنین باید مطمئن شوید گیربکس از قبل دچار آسیب جدی مانند سوختگی صفحات کلاچ یا خرابی داخلی نشده باشد؛ زیرا در چنین شرایطی تعویض روغن نهتنها مشکل را برطرف نمیکند، بلکه ممکن است خرابی را سریعتر آشکار کند و هزینه بیشتری برای مشتری ایجاد شود.
مسیر رفت و برگشت روغن از گیربکس به سمت رادیاتور خنککننده را پیدا کنید. با استفاده از کانکتورهای مناسب، شلنگهای دستگاه ساکشن را به صورت سری در این مدار قرار دهید. دستگاههای مدرن معمولاً سنسور تشخیص جهت جریان دارند، اما بهتر است خودتان جهت جریان را بشناسید.
اگر روغن به شدت کثیف است، میتوانید قبل از تعویض، از مایع فلاشینگ مخصوص استفاده کنید. مایع را از طریق دستگاه تزریق کرده و اجازه دهید موتور ۱۰ تا ۱۵ دقیقه در دندههای مختلف کار کند تا رسوبات داخل ساعت و توربین حل شوند.
حجم روغن مورد نیاز گیربکس را در دستگاه تنظیم کنید (معمولاً بین ۶ تا ۹ لیتر بسته به خودرو). موتور باید روشن باشد. دستگاه را استارت بزنید. مانیتور دستگاه یا شیشههای بازدید به شما نشان میدهند که روغن سیاه در حال خروج و روغن شفاف در حال ورود است. وقتی رنگ روغن خروجی کاملاً شبیه روغن ورودی شد، عملیات تعویض تمام است.
نکته مهم: حین انجام ساکشن، حتماً حواستان به عقربه فشارسنج دستگاه باشد. اگر متوجه افت فشار غیرطبیعی یا مقاومت در مسیر شدید، احتمالاً رادیاتور خنککننده گیربکس رسوب گرفته است. اگر این گرفتگی همان لحظه با اسپری مخصوص برطرف نشود، روغن جدید هم به خاطر دفع نشدن حرارت در زمان کوتاهی میسوزد.
در گیربکسهایی که فیلتر آنها با باز کردن کارتل در دسترس است (مثل خیلی از مدلهای هیوندای و کیا یا گیربکسهای CVT)، حتماً بعد از ساکشن، کارتل را باز کرده، فیلتر را عوض کنید، آهنرباهای کف کارتل را از براده تمیز کنید و با واشر جدید، کارتل را ببندید.
هر گیربکس اتوماتیک ساختار و شرایط سرویس مخصوص به خود را دارد و نمیتوان برای همه خودروها یک روش ثابت را اجرا کرد. بیتوجهی به تفاوتهای فنی گیربکسها یکی از اشتباهات رایج در تعمیرگاههاست. در ادامه، با نکات مهم و تخصصی ۳ دسته از پرکاربردترین گیربکسهای بازار ایران آشنا میشویم:
گیربکس AL4 که روی خودروهایی مانند پژو ۲۰۶، پژو ۲۰۷، پژو پارس اتوماتیک و رنو تندر ۹۰ اتوماتیک استفاده شده، یکی از حساسترین گیربکسهای اتوماتیک بازار ایران است و کیفیت روغن و رعایت اصول تعویض آن نقش مهمی در عملکرد و طول عمر گیربکس دارد. برای این گیربکس باید فقط از روغن استاندارد LT 71141 استفاده شود؛ زیرا استفاده از روغنهای نامناسب مانند Dexron III میتواند باعث کاهش عملکرد گیربکس، افزایش دمای روغن و آسیب دیدن قطعات داخلی شود.
نکته دیگر اینکه در گیربکس AL4، فیلتر روغن داخل پوسته اصلی قرار دارد و دسترسی به آن بدون باز کردن کامل گیربکس امکانپذیر نیست. به همین دلیل، برای جلوگیری از آلودگی روغن و افزایش عمر قطعات، توصیه میشود روغن گیربکس بهصورت دورهای و در فواصل حدود ۳۵ تا ۴۰ هزار کیلومتر، ترجیحاً با دستگاه تعویض روغن گیربکس، تعویض شود.
نکته مهم: یکی از ایرادهای رایج گیربکس AL4، قفل شدن در دنده سه و نمایش خطای مربوط به تنظیم فشار روغن است. در بسیاری از موارد، این مشکل به آلودگی روغن یا خرابی شیرهای برقی کنترل فشار گیربکس مربوط میشود و با تعویض روغن گیربکس، بررسی وضعیت شیرهای برقی و در صورت نیاز تعویض آنها برطرف خواهد شد.
خودروهای چینی بازار ایران عمدتاً از دو نوع گیربکس استفاده میکنند: گیربکسهای ضریب متغیر (CVT) مثل خانواده آریزو و تیگو و گیربکسهای دوکلاچه (DCT) مثل جک S5 و فیدلیتی. تعویض روغن در گیربکسهای CVT به شدت به کیفیت روغن وابسته است؛ حتماً باید از روغن مخصوص CVT استفاده شود و ریختن روغنهای معمولی ATF (مانند NS-2 یا NS-3) میتواند باعث لغزش تسمه، کاهش فشار هیدرولیک، افزایش استهلاک پولیها و در نهایت آسیب جدی به گیربکس شود. همچنین در بسیاری از این گیربکسها، علاوه بر صافی داخل کارتل، یک فیلتر مجزا در مسیر گردش روغن وجود دارد که بهتر است هنگام سرویس بررسی و در صورت نیاز تعویض شود.
در خودروهای مجهز به گیربکس DCT نیز نوع گیربکس اهمیت زیادی دارد. در مدلهای دوکلاچه خشک، روغن بیشتر وظیفه روانکاری مجموعه چرخدندهها را بر عهده دارد، اما در دوکلاچه تر، روغن علاوه بر روانکاری، وظیفه خنککاری کلاچها را نیز انجام میدهد؛ بنابراین تعویض بهموقع روغن با نوع استاندارد، نقش مهمی در جلوگیری از افزایش دما، افت عملکرد و استهلاک زودهنگام گیربکس دارد.
گیربکسهای AT هیوندای و کیا که روی خودروهایی مانند سانتافه، سوناتا، اپتیما و اسپورتیج نصب شدهاند، باید فقط با روغن دارای استاندارد SP-IV سرویس شوند؛ زیرا استفاده از روغنهای دیگر میتواند باعث اختلال در عملکرد شیرهای برقی، تعویض نامناسب دندهها و افزایش استهلاک گیربکس شود. در بسیاری از این گیربکسها گیج اندازهگیری روغن وجود ندارد و تنظیم سطح روغن از طریق پیچ سرریز و در دمای استاندارد، با کمک دستگاه دیاگ انجام میشود. همچنین فیلتر روغن داخل پوسته گیربکس قرار دارد و بدون باز کردن کامل گیربکس قابل تعویض نیست؛ بنابراین تعویض کامل روغن در سرویسهای دورهای اهمیت زیادی دارد.
پس از تعویض روغن گیربکس، تنظیم دقیق سطح روغن یا لولینگ (Leveling) یکی از مهمترین مراحل سرویس است. از آنجا که حجم روغن با تغییر دما تغییر میکند، این تنظیم باید در دمای استاندارد و طبق دستورالعمل سازنده انجام شود. کم بودن روغن باعث ورود هوا به مدار، کاهش فشار هیدرولیک و ایجاد تأخیر یا ضربه هنگام تعویض دنده میشود. از طرف دیگر، زیاد بودن روغن نیز باعث کف کردن آن، افزایش دمای گیربکس و کاهش کیفیت روانکاری شده و در نهایت میتواند به نشت روغن از کاسهنمدها و آسیب دیدن قطعات داخلی گیربکس منجر شود. بنابراین، تنظیم صحیح سطح روغن به اندازه انتخاب روغن مناسب اهمیت دارد.
برای تنظیم دقیق سطح روغن گیربکس، ابتدا خودرو را روی سطحی کاملاً تراز قرار دهید و دستگاه دیاگ را به خودرو متصل کنید تا از طریق بخش Live Data، دمای روغن گیربکس یا TFT را مشاهده کنید. سپس موتور را در حالت درجا روشن نگه دارید، پا را روی ترمز قرار دهید و دنده را با مکث حدود ۵ ثانیه در هر وضعیت P، R، N و D حرکت دهید تا روغن در تمام مدارهای هیدرولیکی و شیربرقیها به گردش درآید. پس از قرار دادن دنده در حالت P (یا در برخی خودروها N مطابق دستورالعمل سازنده)، منتظر بمانید تا دمای روغن به محدوده استاندارد تنظیم سطح (معمولاً ۵۰ تا ۶۰ درجه سانتیگراد در گیربکسهای کرهای و چینی و حدود ۶۰ درجه در گیربکس AL4 ) برسد. در این دما، پیچ تنظیم سطح یا گیج را باز کنید؛ اگر روغن ابتدا بهصورت یک باریکه یکنواخت خارج شده و سپس به حالت قطرهای برسد، سطح روغن استاندارد است و میتوان پیچ را مجدداً بست.
در این بخش، چند تجربه واقعی از مالکان خودروهای اتوماتیک را مرور میکنیم تا با اشتباهات رایج هنگام تعویض روغن گیربکس و پیامدهای آن بیشتر آشنا شوید.
احمد از شیراز، مالک یک هیوندای آزرا، میگوید خودرو مدتی بود هنگام شتابگیری در سربالایی دچار لغزش میشد و بوی سوختگی از گیربکس به مشام میرسید. پس از مراجعه به تعمیرگاه، بدون بررسی دقیق وضعیت گیربکس، روغن با دستگاه تعویض شد. اما پس از پایان سرویس، خودرو دیگر قادر به حرکت نبود و مشخص شد گیربکس نیاز به تعمیر اساسی داشته است.
نکته مهم: اگر گیربکس قبل از تعویض روغن علائمی مانند لغزش، بوی سوختگی یا تأخیر در تعویض دنده دارد، تعویض روغن بهتنهایی مشکل را برطرف نمیکند. در چنین شرایطی ابتدا باید وضعیت داخلی گیربکس بهطور تخصصی بررسی شود.
سمانه از اصفهان پس از تعویض روغن گیربکس رنو ساندرو، همچنان با خطای گیربکس و قفل شدن دنده سه مواجه بود. با مراجعه به مرکز تخصصی مشخص شد روغن و قطعات کاملاً سالم هستند، اما پس از سرویس، تنظیمات تطبیقی گیربکس با دستگاه دیاگ ریست نشده است. این عملیات در چند دقیقه انجام شد و عملکرد گیربکس به حالت طبیعی بازگشت.
نکته مهم: در برخی گیربکسهای اتوماتیک، پس از تعویض روغن باید تنظیمات تطبیقی یا مقادیر یادگیری گیربکس با دستگاه دیاگ بازنشانی شود؛ در غیر این صورت ممکن است عملکرد گیربکس دچار اختلال شود. همچنین فراموش نکنید که بعد از ریست، به یک چرخه رانندگی نیاز دارد؛ یعنی باید حدود ۱۵ دقیقه با دریچه گاز ثابت (حدود ۲۰ درصد) رانندگی کنید تا شیربرقیها رفتار خودشان را با ویسکوزیته و غلظت روغن نو تطبیق بدهند و تقههای ریز اولیه کاملاً محو شوند.
مهدی از تهران پس از رانندگی طولانی، مستقیماً برای تعویض روغن گیربکس پژو ۲۰۶ تیپ ۶ خود به تعمیرگاه مراجعه کرد. سطح روغن همان زمان و در دمای بسیار بالا تنظیم شد، اما صبح روز بعد گیربکس با تأخیر وارد دنده میشد و هنگام تعویض دنده نیز تقههای شدیدی داشت. بررسیهای بعدی نشان داد سطح روغن به دلیل تنظیم در دمای نامناسب، کمتر از مقدار استاندارد بوده است.
نکته مهم: تنظیم سطح روغن گیربکس باید فقط در دمایی که سازنده تعیین کرده انجام شود. لولینگ در دمای بالاتر یا پایینتر از محدوده استاندارد میتواند باعث خطا در میزان روغن و اختلال در عملکرد گیربکس شود.
حامد از کرج تصمیم گرفت روغن گیربکس نیسان ماکسیما را خودش تعویض کند. اما هنگام تخلیه روغن، به اشتباه یکی از پیچهای داخلی گیربکس را به جای پیچ تخلیه باز کرد. این اشتباه باعث خارج شدن یکی از قطعات داخلی از محل خود شد و در نهایت گیربکس برای تعمیر کامل از روی خودرو باز شد.
نکته مهم: محل پیچ تخلیه روغن در همه گیربکسهای اتوماتیک یکسان نیست. اگر به ساختار گیربکس آشنایی کامل ندارید، باز کردن پیچهای اشتباه میتواند خسارتهای سنگینی به مجموعه داخلی گیربکس وارد کند.
آقای محمدی پس از کم شدن سطح روغن گیربکس خودروی سراتو خود، به توصیه یک فروشنده مقدار کمی روغن ATF معمولی را به روغن قبلی اضافه کرد؛ چون هر دو روغن از نظر ظاهری رنگ مشابهی داشتند، تصور میکرد تفاوتی با هم ندارند. چند هفته بعد، تعویض دندهها با تأخیر و تقه همراه شد و پس از مدتی چراغ خطای گیربکس نیز روشن شد. بررسی تعمیرکار نشان داد داخل ساعت هیدرولیک رسوبات و آلودگی ایجاد شده و تعدادی از آببندها نیز آسیب دیدهاند.
نکته مهم: شباهت ظاهری روغنها به معنی سازگاری آنها نیست. هر گیربکس باید فقط با روغن دارای استاندارد توصیهشده توسط سازنده سرویس شود. مخلوط کردن روغنهای با استاندارد متفاوت میتواند عملکرد افزودنیهای شیمیایی را مختل کرده، باعث تشکیل رسوب، آسیب به اورینگها و اختلال در عملکرد ساعت هیدرولیک و شیربرقیها شود.
درنهایت، از آنجا که حوزه خدمات گیربکس و سرویسهای دورهای یکی از پردرآمدترین شاخههای تعمیرات خودرو محسوب میشود، اگر قصد دارید بهصورت حرفهای وارد این بازار پولساز شوید، دورههای تخصصی بهترین نقطه شروع است. با شرکت در این دورهها، علاوه بر یادگیری عملی روی خودروهای واقعی و دریافت مدرک فنی و آموزشگاهی معتبر، مهارتهای مربوط به کسبوکار و مدیریت قراردادها را هم یاد میگیرید تا با خیال راحت تعمیرگاه تخصصی خودتان را راهاندازی کنید.
در نهایت، اگر قصد دارید بهصورت حرفهای وارد این حوزه پولساز شوید، دورههای تخصصی مکانیک خودرو فنآموزان این فرصت را در اختیار شما قرار میدهد تا مهارتهای موردنیاز بازار کار را بهصورت عملی روی خودروهای واقعی یاد بگیرید و پس از دریافت مدرک فنی و آموزشگاهی معتبر، با آمادگی بیشتری فعالیت حرفهای خود را آغاز کنید.
نوشته آموزش تعویض روغن گیربکس اتوماتیک اولین بار در آموزشگاه فنی و حرفه ای فن آموزان. پدیدار شد.
جزئیات مهم و نکات قابل توجه درباره گیربکس در متن مقاله بررسی شده است.
این موضوع به دلیل اطلاعات و کاربردهای مرتبط، مورد توجه کاربران قرار گرفته است.
جدیدترین اطلاعات و تغییرات مربوط به روغن در این گزارش ارائه شده است.
برچسب:
نویسنده: امیر علوی